Τα τελευταία χρόνια μιλάμε όλο και περισσότερο για το μικροβίωμα. Συνήθως αναφερόμαστε στο έντερο. Όμως υπάρχει και ένα άλλο μικροβίωμα, εξίσου κρίσιμο για τη γυναικεία υγεία, που για δεκαετίες έμενε στο περιθώριο της ιατρικής συζήτησης. Το μικροβίωμα του γυναικείου γεννητικού συστήματος και ιδιαίτερα το κολπικό μικροβίωμα.
Το άρθρο αυτό έρχεται να δείξει κάτι πολύ σημαντικό: ότι το μικροβίωμα αυτό δεν επηρεάζεται μόνο από τις ορμόνες, αλλά και από το περιβάλλον στο οποίο ζούμε, μέσα από ουσίες που δρουν ως ενδοκρινικοί διαταράκτες.Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες είναι χημικές ουσίες που μιμούνται, μπλοκάρουν ή διαταράσσουν τη φυσιολογική δράση των ορμονών. Δεν πρόκειται για σπάνιες ή εξωτικές ουσίες. Αντιθέτως, βρίσκονται παντού. Σε πλαστικά, σε συσκευασίες τροφίμων, σε καλλυντικά, σε σαμπουάν, σε φυτοφάρμακα, στο νερό και στον αέρα. Ουσίες όπως το bisphenol A, οι φθαλικές ενώσεις και τα parabens εκτίθενται καθημερινά στον οργανισμό μας, συχνά από πολύ νεαρή ηλικία.
Το γυναικείο γεννητικό σύστημα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στις ορμονικές μεταβολές. Το φυσιολογικό κολπικό μικροβίωμα κυριαρχείται από Lactobacillus, βακτήρια που παράγουν γαλακτικό οξύ και διατηρούν το κολπικό pH χαμηλό. Αυτό το όξινο περιβάλλον αποτελεί βασικό μηχανισμό άμυνας απέναντι σε παθογόνους μικροοργανισμούς και προστατεύει από λοιμώξεις, φλεγμονές και επιπλοκές στη γονιμότητα και την εγκυμοσύνη.
Τα οιστρογόνα παίζουν κεντρικό ρόλο σε αυτή την ισορροπία. Προάγουν τον πολλαπλασιασμό των επιθηλιακών κυττάρων του κόλπου και τη συσσώρευση γλυκογόνου, το οποίο μεταβολίζεται από τα Lactobacillus σε γαλακτικό οξύ. Όταν τα οιστρογόνα μειώνονται, όπως στην εμμηνόπαυση, αυτή η ισορροπία διαταράσσεται. Το pH ανεβαίνει, τα Lactobacillus μειώνονται και το μικροβίωμα γίνεται πιο ευάλωτο.
Εδώ όμως μπαίνει ένας ακόμα κρίσιμος μηχανισμός. Το μικροβίωμα δεν είναι παθητικός δέκτης των ορμονών. Συμμετέχει ενεργά στον μεταβολισμό τους. Ορισμένα βακτήρια διαθέτουν ένζυμα όπως η β-γλυκουρονιδάση, που επηρεάζουν τη διαθεσιμότητα των οιστρογόνων. Δημιουργείται έτσι ένας αμφίδρομος άξονας ορμονών και μικροβιώματος. Όταν αυτός ο άξονας διαταραχθεί, οι επιπτώσεις είναι πολλαπλές.
Το άρθρο που σας έχω στα σχόλια,αναδεικνύει ότι οι ενδοκρινικοί διαταράκτες μπορούν να επηρεάσουν το μικροβίωμα του γυναικείου γεννητικού συστήματος με διάφορους τρόπους. Μπορούν να αλλάξουν τη σηματοδότηση των ορμονικών υποδοχέων, να επηρεάσουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού και να διαταράξουν την ακεραιότητα του επιθηλιακού φραγμού. Όλα αυτά δημιουργούν τις προϋποθέσεις για δυσβίωση, δηλαδή απώλεια της φυσιολογικής μικροβιακής ισορροπίας.
Οι συνέπειες αυτής της δυσβίωσης δεν είναι θεωρητικές. Συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο βακτηριακής κολπίτιδας, υποτροπιαζουσών λοιμώξεων, φλεγμονών της πυέλου, μειωμένης γονιμότητας και επιπλοκών στην εγκυμοσύνη. Το άρθρο τονίζει ότι, αν και τα ανθρώπινα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα, τα προκλινικά και επιδημιολογικά στοιχεία δείχνουν σαφή συσχέτιση μεταξύ χρόνιας έκθεσης σε ενδοκρινικούς διαταράκτες και μεταβολών στο μικροβίωμα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι αυτές οι επιδράσεις μπορεί να είναι αθροιστικές και μακροχρόνιες. Η έκθεση δεν χρειάζεται να είναι υψηλή ή οξεία. Ακόμη και χαμηλές δόσεις, όταν είναι συνεχείς, μπορεί να επηρεάσουν τη μικροβιακή και ορμονική ισορροπία, ειδικά σε κρίσιμες περιόδους ζωής όπως η εφηβεία, η εγκυμοσύνη και η εμμηνόπαυση.
Το άρθρο καταλήγει σε κάτι πολύ ουσιαστικό. Ότι η σχέση περιβάλλοντος, ορμονών και μικροβιώματος αποτελεί ένα υποτιμημένο αλλά κρίσιμο πεδίο για τη γυναικεία υγεία. Η κατανόηση αυτού του άξονα δεν αφορά μόνο την πρόληψη λοιμώξεων, αλλά και τη χάραξη πολιτικών δημόσιας υγείας, τη ρύθμιση της χρήσης χημικών ουσιών και την εξατομικευμένη ιατρική φροντίδα.
Με απλά λόγια, το σώμα της γυναίκας δεν επηρεάζεται μόνο από το τι παράγει, αλλά και από το τι δέχεται. Και το μικροβίωμα είναι ο σιωπηλός μεσολαβητής αυτής της σχέσης. Όσο καλύτερα το κατανοούμε, τόσο πιο ουσιαστικά μπορούμε να προστατεύσουμε τη γυναικεία υγεία σε όλες τις φάσεις της ζωής.
Πέρα από την κατανόηση των μηχανισμών, το ερώτημα που προκύπτει εύλογα είναι τι μπορεί να κάνει πρακτικά μια γυναίκα για να προστατεύσει και να υποστηρίξει το μικροβίωμα του γεννητικού της συστήματος στην καθημερινότητα. Και εδώ είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι δεν μιλάμε για ακραίες παρεμβάσεις, αλλά για μικρές, σταθερές επιλογές που λειτουργούν σωρευτικά.
Πρώτο και βασικό βήμα είναι η αποφυγή περιττών παρεμβάσεων στον κόλπο. Ο κόλπος είναι ένα αυτοκαθαριζόμενο όργανο. Οι κολπικές πλύσεις, τα αποσμητικά σπρέι, τα αρωματισμένα σαπούνια και τα ειδικά προϊόντα «υγιεινής» συχνά διαταράσσουν το pH και καταστρέφουν τα Lactobacillus που προσφέρουν φυσική προστασία. Ο καθαρισμός εξωτερικά με ήπια, άοσμα προϊόντα είναι επαρκής στις περισσότερες περιπτώσεις.
Δεύτερο, ιδιαίτερη προσοχή στη χρήση αντιβιοτικών. Τα αντιβιοτικά είναι πολύτιμα όταν χρειάζονται, αλλά δεν είναι αθώα. Μπορούν να μειώσουν δραστικά τους πληθυσμούς των προστατευτικών βακτηρίων και να οδηγήσουν σε υποτροπιάζουσες κολπίτιδες. Όταν η χρήση τους είναι απαραίτητη, έχει νόημα να συζητείται παράλληλα η υποστήριξη του μικροβιώματος, τόσο του εντέρου όσο και του γεννητικού συστήματος.
Τρίτο, διατροφή που υποστηρίζει έμμεσα το κολπικό μικροβίωμα μέσω του εντέρου. Μια διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες, λαχανικά, όσπρια και ανεπεξέργαστες τροφές ευνοεί ένα υγιές εντερικό μικροβίωμα, το οποίο με τη σειρά του επηρεάζει τη φλεγμονή, το ανοσοποιητικό και τον μεταβολισμό των οιστρογόνων. Το έντερο και ο κόλπος δεν είναι απομονωμένα συστήματα.
Τέταρτο, περιορισμός της έκθεσης σε ενδοκρινικούς διαταράκτες όπου αυτό είναι εφικτό. Επιλογή γυάλινων ή ανοξείδωτων δοχείων αντί για πλαστικά, αποφυγή θέρμανσης τροφίμων σε πλαστικά σκεύη, χρήση καλλυντικών και προϊόντων προσωπικής φροντίδας χωρίς έντονα αρώματα και με απλή σύνθεση. Δεν μπορούμε να μηδενίσουμε την έκθεση, αλλά μπορούμε να τη μειώσουμε ουσιαστικά.
Πέμπτο, φροντίδα της ορμονικής ισορροπίας. Ο καλός ύπνος, η διαχείριση του στρες και η τακτική σωματική δραστηριότητα επηρεάζουν άμεσα τον άξονα υποθαλάμου υπόφυσης ωοθηκών. Το χρόνιο στρες και η αυξημένη κορτιζόλη μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τόσο τις ορμόνες όσο και την ανοσολογική άμυνα του κόλπου.
Τέλος, εξατομικευμένη προσέγγιση. Γυναίκες με υποτροπιάζουσες λοιμώξεις, εμμηνόπαυση, εγκυμοσύνη ή συγκεκριμένα συμπτώματα χρειάζονται διαφορετική στρατηγική από τον γενικό πληθυσμό. Η κατανόηση ότι το κολπικό μικροβίωμα είναι ζωντανό, δυναμικό και επηρεαζόμενο από πολλές παραμέτρους μας βοηθά να το αντιμετωπίζουμε με σεβασμό και όχι με υπερβολές.
Η προστασία του μικροβιώματος του γεννητικού συστήματος δεν είναι μια μεμονωμένη πράξη. Είναι στάση ζωής που ξεκινά από τη γνώση και καταλήγει στη φροντίδα. Και αυτό, μακροπρόθεσμα, κάνει τη διαφορά.
