Byung-Chul Han: Το βιβλίο που εξηγεί γιατί είμαστε διαρκώς κουρασμένοι
Δεν είναι συχνό ένα βιβλίο εκατό περίπου σελίδων να αλλάζει τον τρόπο που κοιτάζουμε την εποχή μας.
Κι όμως, αυτό ακριβώς κατάφερε ο Νοτιοκορεάτης φιλόσοφος Byung-Chul Han με την «Κοινωνία της Κόπωσης» (The Burnout Society).
Ο Han δεν γράφει ένα βιβλίο ψυχολογίας ούτε ένα εγχειρίδιο αυτοβελτίωσης.
Δεν προσπαθεί να μας μάθει πώς θα ξεπεράσουμε το burnout. Το ερώτημά του είναι πολύ πιο ριζικό:
Γιατί μια κοινωνία που υπόσχεται περισσότερη ελευθερία παράγει τόσο εξαντλημένους ανθρώπους;
Η απάντησή του είναι ανατρεπτική.
Για αιώνες, λέει ο Han, οι κοινωνίες λειτουργούσαν με την πειθαρχία. Υπήρχαν απαγορεύσεις, εντολές και εξωτερικός έλεγχος. Η εξουσία έλεγε στον άνθρωπο τι δεν επιτρέπεται να κάνει.
Σήμερα αυτό έχει αλλάξει.
Ζούμε στην κοινωνία της απόδοσης. Δεν μας λένε «δεν μπορείς». Μας λένε συνεχώς «μπορείς».
Μπορείς να εργαστείς περισσότερο. Να αποκτήσεις νέες δεξιότητες.
Να εξελιχθείς. Να γίνεις καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου.
Αυτό, επισημαίνει ο Han, μοιάζει με ελευθερία. Στην πραγματικότητα όμως είναι μια νέα μορφή εξουσίας.
Δεν χρειάζεται πια κάποιος να μας καταπιέζει. Αναλαμβάνουμε μόνοι μας αυτόν τον ρόλο. Γινόμαστε ταυτόχρονα εργοδότης και εργαζόμενος του εαυτού μας.
Ελέγχουμε, πιέζουμε και αξιολογούμε διαρκώς τον ίδιο μας τον εαυτό.
Έτσι γεννιέται η εξάντληση.
Γι' αυτό ο Han υποστηρίζει ότι οι χαρακτηριστικές ασθένειες της εποχής μας δεν είναι πλέον οι λοιμώξεις, αλλά η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και το burnout.
Δεν είναι τυχαία φαινόμενα. Είναι συμπτώματα ενός ολόκληρου πολιτισμού.
Το πιο ενδιαφέρον όμως σημείο του βιβλίου βρίσκεται αλλού.
Ο Han παρατηρεί ότι έχουμε χάσει ακόμη και την ικανότητα να μη κάνουμε τίποτα.
Μια μικρή παύση μέσα στη μέρα μάς προκαλεί αμηχανία. Περιμένοντας σε μια ουρά, στο λεωφορείο ή σε μια καφετέρια, το χέρι πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στο κινητό.
Δεν αντέχουμε το κενό. Δεν αντέχουμε τη σιωπή.
Και αυτό δεν συμβαίνει επειδή είμαστε τεμπέληδες ή αφηρημένοι.
Συμβαίνει επειδή έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε κάθε λεπτό ως μια ευκαιρία παραγωγής. Ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος πρέπει να αξιοποιηθεί. Ακόμη και η ξεκούραση πρέπει να γίνει αποδοτική.
Ο Han επιστρέφει ξανά και ξανά σε αυτή τη σκέψη και στα επόμενα βιβλία του, όπως στην «Κοινωνία της Διαφάνειας», στην «Αρωματική του Χρόνου» και στην «Κρίση της Αφήγησης».
Όλα τους μοιάζουν με κεφάλαια της ίδιας διάγνωσης: μιας εποχής που παράγει αδιάκοπα πληροφορία, εικόνες και επιδόσεις, αλλά όλο και λιγότερο χρόνο για περισυλλογή, βάθος και νόημα.
Ίσως γι' αυτό η «Κοινωνία της Κόπωσης» εξακολουθεί να διαβάζεται σε όλο τον κόσμο.
Όχι επειδή δίνει λύσεις.
Αλλά επειδή καταφέρνει να περιγράψει με εκπληκτική ακρίβεια κάτι που οι περισσότεροι αισθανόμαστε χωρίς να μπορούμε να το ονομάσουμε.
Ίσως τελικά να μην είμαστε κουρασμένοι επειδή εργαζόμαστε πολύ.
Ίσως να είμαστε κουρασμένοι επειδή δεν έχουμε μάθει πια πώς να σταματάμε.
.......................
Η κοινωνία που περιέγραφε ο Φουκώ ήταν μια κοινωνία πειθαρχίας: νοσοκομεία, φυλακές, στρατώνες, εργοστάσια. Ένας κόσμος όπου η εξουσία επέβαλλε κανόνες και απαγορεύσεις.
Ο Byung-Chul Han υποστηρίζει ότι αυτός ο κόσμος δεν χάθηκε· μεταμορφώθηκε.
Στη θέση του εμφανίστηκε η κοινωνία της απόδοσης. Τα γυμναστήρια, τα εμπορικά κέντρα, οι τράπεζες, τα δίκτυα, η αδιάκοπη αυτοβελτίωση και η διαρκής συνδεσιμότητα δεν μας επιβάλλονται με τη βία. Μας καλούν να γίνουμε οι ίδιοι επιχειρηματίες του εαυτού μας.
Δεν υπάρχει πια ένας αφέντης που λέει "πρέπει". Υπάρχει μια φωνή μέσα μας που λέει διαρκώς "μπορώ".
Και επειδή πιστεύουμε ότι μπορούμε τα πάντα, δεν σταματάμε ποτέ.
Ίσως αυτή να είναι η πιο οξυδερκής διαπίστωση του Byung-Chul Han, ενός από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της εποχής μας: η εξουσία δεν χρειάζεται πλέον να μας καταπιέζει.
Αρκεί να μας πείσει ότι η εξάντλησή μας είναι προσωπική επιλογή και η αδιάκοπη παραγωγικότητα μια μορφή ελευθερίας.
