Κάθε φορά που βιώνουμε ένα γεγονός, ο εγκέφαλός μας δημιουργεί και ενισχύει συνδέσεις ανάμεσα σε δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα. Έτσι αποθηκεύονται οι εμπειρίες, οι γνώσεις, οι φόβοι και οι χαρές μας. Ένα παιδί που καίγεται από τη φωτιά θυμάται να την αποφεύγει. Ένα ελάφι που γλιτώνει από έναν θηρευτή μαθαίνει να αναγνωρίζει τον κίνδυνο. Η μνήμη είναι ένας μηχανισμός επιβίωσης.
Μέχρι εδώ όλα φαίνονται λογικά. Άνθρωποι και ζώα διαθέτουν εγκέφαλο, νευρικό σύστημα και την ικανότητα να μαθαίνουν από το παρελθόν.
Τι συμβαίνει όμως με τα δέντρα;
Με οργανισμούς χωρίς εγκέφαλο, χωρίς νευρώνες και χωρίς αισθητήρια όργανα όπως τα γνωρίζουμε;
Η απάντηση των τελευταίων ετών έχει εκπλήξει ακόμη και πολλούς επιστήμονες. Τα δέντρα φαίνεται ότι διαθέτουν έναν δικό τους μηχανισμό «μνήμης». Δεν θυμούνται όπως εμείς, με εικόνες και αναμνήσεις. Θυμούνται όμως τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν και προσαρμόζουν ανάλογα τη λειτουργία τους.
Ας φανταστούμε ένα έλατο που επιβίωσε από μια μεγάλη ξηρασία πριν από δέκα χρόνια. Όταν βρεθεί ξανά αντιμέτωπο με έλλειψη νερού, συχνά αντιδρά γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα. Περιορίζει τις απώλειες νερού και ενεργοποιεί αμυντικούς μηχανισμούς που το βοήθησαν να επιβιώσει στο παρελθόν.
Είναι σαν να θυμάται την προηγούμενη δοκιμασία.
Όμως εδώ συναντάμε κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Η «μνήμη» αυτή συνδέεται άμεσα με έναν από τους θεμελιώδεις μηχανισμούς της ζωής στη Γη: τη φυσική επιλογή.
Σε κάθε μεγάλη ξηρασία, παγετό, καύσωνα ή πυρκαγιά, δεν επιβιώνουν όλα τα δέντρα. Επιβιώνουν κυρίως εκείνα που διαθέτουν χαρακτηριστικά τα οποία τους επιτρέπουν να αντέξουν καλύτερα τις δύσκολες συνθήκες. Αυτά τα δέντρα παράγουν σπόρους και μεταβιβάζουν στους απογόνους τους τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά τους.
Έτσι, γενιά με τη γενιά, το δάσος αλλάζει. Η φύση «επιλέγει» αθόρυβα τα άτομα που είναι καλύτερα προσαρμοσμένα στο περιβάλλον τους. Δεν υπάρχει σχέδιο, ούτε πρόθεση. Υπάρχει μόνο η επιβίωση των καταλληλότερων.
Γι' αυτό ορισμένοι πληθυσμοί δέντρων εμφανίζουν σήμερα μεγαλύτερη αντοχή στην ξηρασία ή στις ακραίες θερμοκρασίες από ό,τι στο παρελθόν. Κουβαλούν μέσα τους το αποτύπωμα πολλών γενεών που δοκιμάστηκαν από τις ίδιες δυσκολίες.
Το δάσος λοιπόν δεν είναι απλώς μια συλλογή δέντρων. Είναι το αποτέλεσμα μιας αδιάκοπης συνομιλίας ανάμεσα στη μνήμη και τη φυσική επιλογή. Κάθε αιωνόβιος κορμός που βλέπουμε σήμερα αποτελεί έναν επιζώντα μιας μακράς αλυσίδας δοκιμασιών, ένα ζωντανό αρχείο της ιστορίας του τόπου.
Και ίσως γι' αυτό τα παλιά δάση έχουν τόσο μεγάλη αξία. Δεν είναι μόνο αποθήκες βιοποικιλότητας. Είναι βιβλιοθήκες μνήμης και ταυτόχρονα εργαστήρια εξέλιξης, όπου η φύση δοκιμάζει αδιάκοπα νέες λύσεις στο μεγάλο πρόβλημα της επιβίωσης.
Η φύση δεν ξεχνά. Θυμάται, επιλέγει και εξελίσσεται.
