Υπάρχουν κείμενα που γράφτηκαν πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια και εξακολουθούν να αγγίζουν κάτι τόσο βαθύ και τόσο σύγχρονο, που αναρωτιέσαι αν ο χρόνος όντως περνά ή απλώς αλλάζει πρόσωπα.
Ο Φαίδων του Πλάτωνα είναι ένα τέτοιο κείμενο.
Επιφανειακά, είναι η αφήγηση των τελευταίων ωρών του Σωκράτη — της συζήτησης που είχε με τους φίλους του λίγο πριν πιει το κώνειο.
Στην ουσία του, όμως, είναι κάτι πολύ βαθύτερο: μια φιλοσοφική διαθήκη για το πώς ζει κανείς, πώς σκέφτεται, και πώς αντιμετωπίζει το αναπόφευκτο τέλος χωρίς να χάσει την αξιοπρέπειά του και τη γαλήνη του.
Ο Σωκράτης δεν πεθαίνει ως θύμα — πεθαίνει ως άνθρωπος που έχει συμφιλιωθεί με τον εαυτό του και με τη ζωή του. Και αυτό, από μόνο του, είναι ένα από τα πιο ισχυρά ψυχολογικά μαθήματα που έχουν καταγραφεί ποτέ.
Ένα από τα βαθύτερα μηνύματα του Φαίδωνα είναι η ιδέα ότι η φιλοσοφία — η αληθινή, βιωμένη φιλοσοφία — δεν είναι ούτε διανοητική άσκηση ούτε ακαδημαϊκή απασχόληση. Είναι τρόπος ζωής. Είναι η συνεχής προσπάθεια να απελευθερωθεί η ψυχή από τις ψευδαισθήσεις, τους φόβους και τις εξαρτήσεις που την κρατούν δέσμια — από την ανάγκη έγκρισης, από την προσκόλληση σε ό,τι είναι φθαρτό, από τον τρόμο μπροστά στο άγνωστο.
Στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία αυτό αντηχεί με αξιοσημείωτη ακρίβεια: η θεραπεία δεν είναι η εξάλειψη των συμπτωμάτων, αλλά η σταδιακή απελευθέρωση από εκείνα τα δεσμά που έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε τα έχουμε μπερδέψει με τον εαυτό μας.
Ο Σωκράτης του Φαίδωνα μας διδάσκει κάτι που η σύγχρονη ψυχολογία της αποδοχής και της επίγνωσης έχει ανακαλύψει εκ νέου: ότι η ειρήνη μέσα μας δεν έρχεται από την αποφυγή του πόνου ή του θανάτου, αλλά από τη βαθιά εξοικείωση μαζί τους.
Ο φόβος του θανάτου, λέει ο Σωκράτης, είναι στην ουσία φόβος της ζωής — μια άρνηση να ζήσεις πλήρως γιατί δεν αντέχεις την ιδέα ότι θα τελειώσει. Όποιος έχει μάθει να συμβιώνει με την παροδικότητα, όποιος έχει συμφιλιωθεί με τα όρια της ύπαρξης, αυτός και μόνο μπορεί να ζήσει χωρίς το άγχος που κατατρώει τόσους ανθρώπους — το άγχος του να κρατήσει, να ελέγξει, να εξασφαλίσει ό,τι από τη φύση του δεν εξασφαλίζεται.
Ένα (από τα πολλά ακόμα μηνύματα αυτού του βιβλίου «περί ψυχής» του Πλάτωνα) πράγμα που μένει από τον Φαίδωνα δεν είναι μια απάντηση για το τι συμβαίνει μετά τον θάνατο. Είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που ζει τις τελευταίες του ώρες με πληρότητα, με χιούμορ, με αγάπη για τους ανθρώπους γύρω του — και με μια γαλήνη που δεν προέρχεται από αδιαφορία, αλλά από βαθιά αυτογνωσία.
Ο Σωκράτης δεν φοβάται γιατί δεν έχει τίποτα να κρύψει από τον εαυτό του. Έχει εξετάσει τη ζωή του, έχει σταθεί απέναντι στις αλήθειες του, έχει ζήσει σύμφωνα με αυτό που πίστευε. Και αυτό — αυτή η εσωτερική συνέπεια — είναι ίσως το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να προσφέρει κανείς στον εαυτό του: να φτάσει στο τέλος κάθε ημέρας, κάθε κεφαλαίου, κάθε ζωής, χωρίς να χρωστά τίποτα στην ψυχή του.
