«Σε ποιον επιδεικνύεις την ανέραστη ζωή σου;»
Γιατί κάποια σώματα που δεν αρρωσταίνουν μόνο από όσα έζησαν. Κάποια σώματα κουβαλούν μέσα τους όσα δεν τόλμησαν ποτέ να ζήσουν. Σώματα που δεν άφησαν ποτέ τον εαυτό τους να χαρεί, να επιθυμήσει, να αφεθεί, να παραδοθεί. Σαν να υπάρχει μέσα τους μια αόρατη εντολή που λέει: «Μέχρι εδώ. Παραπέρα απαγορεύεται.»
Όμως, όσο περισσότερο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο πιστεύω πως το ερώτημα δεν αφορά μόνο το σώμα. Αφορά ολόκληρη τη ζωή. Γιατί δεν υπάρχει μόνο ανέραστο σώμα. Υπάρχει και ανέραστη ζωή.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν επιτρέπουν ποτέ στον εαυτό τους να αγαπήσει πραγματικά. Που δεν εμπιστεύονται. Δεν ζητούν. Δεν παραδίδονται. Δεν κατοικούν ποτέ ολοκληρωτικά μέσα σε μια σχέση. Μένουν πάντοτε με το ένα πόδι έξω από τη ζωή, σαν να φοβούνται ότι η χαρά είναι κάτι που δεν τους επιτρέπεται.
Και τότε γεννιέται ένα ακόμη πιο παράξενο ερώτημα. Σε ποιον επιδεικνύεις αυτή τη ζωή που δεν έζησες; Σε ποιον δείχνεις τη μοναξιά σου; Τη ζωή χωρίς έρωτα. Τη ζωή χωρίς εμπιστοσύνη. Τη ζωή χωρίς βαθιά συνάντηση. Ποιον προσπαθείς ακόμη να πείσεις; Ποιον προσπαθείς ακόμη να δικαιώσεις; Ποιον προσπαθείς ακόμη να καθησυχάσεις;
Ίσως όχι τον σύντροφό σου. Ίσως ούτε τον εαυτό σου. Ίσως κάποιον πολύ παλιότερο. Κάποιον που συνεχίζει να ζει μέσα σου, -ακόμη κι αν έχει πεθάνει- εδώ και χρόνια.
Στην ψυχοθεραπεία συχνά αναγνωρίζουμε ότι σπάνια οι άνθρωποι ζούμε σύμφωνα με αυτά που επιθυμούμε. Πολύ συχνότερα ζούμε σύμφωνα με αυτά στα οποία αισθανόμαστε ότι πρέπει να παραμείνουμε πιστοί.
Ο Ivan Boszormenyi-Nagy ονόμασε αυτή τη βαθιά δυναμική «αόρατες αφοσιώσεις». Μίλησε για εκείνες τις σιωπηλές υποσχέσεις που δίνουμε στην οικογένειά μας χωρίς ποτέ να τις προφέρουμε. Υποσχέσεις που δεν τις θυμόμαστε, αλλά οργανώνουν τη ζωή μας.
Δεν είναι μόνο οι αξίες που κληρονομούμε. Είναι και οι παραιτήσεις. Δεν κληρονομούμε μόνο τις πεποιθήσεις των γονιών μας. Κληρονομούμε και τα όρια που έβαλαν κάποτε στη ζωή τους.
Σκέψου μια γυναίκα που μεγάλωσε βλέποντας μια μητέρα η οποία ποτέ δεν γνώρισε τον έρωτα. Μια μητέρα που έμαθε να είναι χρήσιμη πριν γίνει επιθυμητή. Να υπηρετεί πριν ποθήσει.
Να αντέχει πριν χαρεί. Να είναι μητέρα πριν προλάβει να υπάρξει γυναίκα. Δεν χρειάστηκε ποτέ να πει στην κόρη της: «Μη ζήσεις.»
Δεν χρειάστηκε ποτέ να της απαγορεύσει την ευτυχία. Αρκούσε η ίδια της η ζωή για να το ορίζει.
Το παιδί μαθαίνει πολύ περισσότερα από όσα ακούει. Μαθαίνει από όσα βλέπει. Και κάποιες φορές αγαπά τόσο βαθιά τη μητέρα του, ώστε χωρίς να το αντιλαμβάνεται αποφασίζει να συνεχίσει όχι τη χαρά της αλλά τη στέρησή της. Σαν να της λέει: «Κοίτα, μαμά... ούτε εγώ θα ζήσω αυτό που δεν έζησες εσύ.»
Δεν πρόκειται για συνειδητή επιλογή. Πρόκειται για τυφλή πίστη.
Αλλά η ίδια δυναμική δεν αφορά μόνο τη μητέρα. Μπορεί να αφορά τον πατέρα που δεν έκλαψε ποτέ. Τον παππού που δεν επέτρεψε ποτέ στον εαυτό του να είναι αδύναμος. Τη γιαγιά που έθαψε τις επιθυμίες της κάτω από το καθήκον.
Ολόκληρες οικογένειες οργανώνονται γύρω από μια κοινή συμφωνία: «Εμείς δεν ζούμε έτσι.» ή όπως το έλεγε η δικιά μου μητέρα «Δεν είναι για μας αυτά.»
Και κάπως έτσι δεν μιλούμε για τα συναισθήματά μας, δεν ζητάμε βοήθεια, δεν εμπιστευόμαστε, δεν αγαπάμε χωρίς επιφύλαξη, δεν χαιρόμαστε πολύ, δεν ερωτευόμαστε πολύ, δεν γελάμε πολύ, δεν κλαίμε πολύ.
Το παιδί δεν ακούει απλά αυτές τις εντολές. Τις αναπνέει.
Κάποιες φορές νομίζουμε ότι οι άνθρωποι υποφέρουν επειδή δεν μπορούν να αλλάξουν. Όμως μάλλον συμβαίνει κάτι βαθύτερο. Ίσως να μην αλλάζουν επειδή η αλλαγή μοιάζει με προδοσία. Γιατί αν εγώ αγαπήσω εκεί όπου η μητέρα μου δεν μπόρεσε...αν χαρώ εκεί όπου ο πατέρας μου μόνο πάλεψε...αν ζήσω εκεί όπου οι γονείς μου απλώς επέζησαν...τότε ποιος θα δικαιώσει τη δική τους ζωή;
Έτσι η ευτυχία γίνεται ενοχή, η ελευθερία γίνεται αποστασία, ο έρωτας γίνεται εγκατάλειψη της οικογένειας. Και τότε ολόκληρη η ζωή μετατρέπεται σε μήνυμα. Το σώμα, οι σχέσεις, η εργασία, οι αποτυχίες, οι ασθένειες, η μοναξιά, δεν απευθύνονται πια στο παρόν. Απευθύνονται σε κάποιον από το παρελθόν. Σαν να λένε:
«Κοίτα... παρέμεινα πιστός σε σένα.»
Αυτό είναι ίσως το πιο τραγικό. Ότι πολλές φορές δεν ζούμε τη ζωή μας. Τη χρησιμοποιούμε σαν επιστολή προς ανθρώπους που δεν μπορούν πια ή δεν έχει και πολύ νόημα πια να τη διαβάσουν.
Η πραγματική ενηλικίωση ίσως αρχίζει όταν το παιδί καταλαβαίνει ότι η αγάπη δεν απαιτεί επανάληψη. Δεν χρειάζεται να υποφέρω όπως υπέφερες για να σε αγαπώ. Δεν χρειάζεται να στερηθώ ό,τι στερήθηκες για να σου μείνω πιστός. Δεν χρειάζεται να συνεχίσω τη μοίρα σου για να τιμήσω τη ζωή σου.
Η μεγαλύτερη τιμή που μπορεί να προσφέρει ένα παιδί στους γονείς του δεν είναι να αντιγράψει τις πληγές τους. Είναι να σταθεί στο σημείο όπου εκείνοι λύγισαν και να συνεχίσει το ταξίδι. Να αγαπήσει εκεί όπου εκείνοι φοβήθηκαν. Να εμπιστευτεί εκεί όπου εκείνοι προδόθηκαν. Να χαρεί εκεί όπου εκείνοι στερήθηκαν. Όχι επειδή είναι καλύτερος από αυτούς. Αλλά επειδή κάθε γενιά έχει μια βαθιά ευθύνη απέναντι στην προηγούμενη: όχι να επαναλάβει την ιστορία της, αλλά να της δώσει μια διαφορετική συνέχεια.
Γιατί η αληθινή πίστη στους γονείς μας δεν είναι να κληρονομήσουμε τη δυστυχία τους. Είναι να επιτρέψουμε στη ζωή, μέσα από εμάς, να πάει λίγο πιο πέρα από εκεί που κατάφεραν να φτάσουν οι ίδιοι.
