Οι Ιάπωνες ονόμασαν αυτή την πρακτική shinrin-yoku. Η λέξη μεταφράζεται συνήθως ως «λουτρό του δάσους» ή «βύθιση στην ατμόσφαιρα του δάσους». Είναι γνωστό και ως «Forest Bathing».
Δεν περιλαμβάνει νερό. Το λουτρό γίνεται μόνο με τις αισθήσεις.
Με το φως που περνά ανάμεσα από φύλλα, κλαδιά και κορμούς.
Με τη μυρωδιά του υγρού χώματος, των δέντρων.
Με τον ήχο του ανέμου που κυματίζει ψηλά στα κλαδιά.
Με την αίσθηση του κορμού κάτω από την παλάμη, τη φευγαλέα ζέστη του ήλιου στο πρόσωπο.
Με την αναπνοή, όταν σιγά σιγά παύει να είναι κοφτή.
Η σχέση των Ιαπώνων με τα δάση είναι πολύ παλιά, σε μια χώρα όπου περίπου τα δύο τρίτα της έκτασης καλύπτονται από δάση. Το shinrin-yoku, όμως, δεν είναι κάποια μυστική αρχαία τελετή, όπως συχνά παρουσιάζεται στη Δύση. Ο όρος προτάθηκε επίσημα το 1982 από την Ιαπωνική Υπηρεσία Δασών, ως ένας απλός τρόπος να έρθουν οι άνθρωποι πιο κοντά στο δάσος και να ξεκουράσουν σώμα και νου.
Η βασική ιδέα ήταν σχεδόν αυτονόητη: Αφού οι άνθρωποι κάνουν ηλιοθεραπεία ή θαλασσινό μπάνιο, γιατί να μη «λουστούν» και στην ατμόσφαιρα ενός δάσους;
Με τα χρόνια, αυτό που ξεκίνησε ως προτροπή αναψυχής άρχισε να μελετάται και επιστημονικά.
•❅──────✧❅
❅✧──────❅•
❅✧──────❅•Τι αλλάζει μέσα μας όταν μπαίνουμε στο δάσος;
Σε μια από τις μεγαλύτερες και γνωστότερες ιαπωνικές μελέτες, 280 νέοι άνδρες επισκέφθηκαν 24 διαφορετικά δάση. Οι ερευνητές συνέκριναν περίπου 15 λεπτά περπατήματος και 15 λεπτά ήρεμης παρατήρησης στο δάσος με τις ίδιες δραστηριότητες σε αστικό περιβάλλον.
Στο δάσος καταγράφηκαν, κατά μέσο όρο, χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης, χαμηλότεροι παλμοί και μικρές μειώσεις της αρτηριακής πίεσης. Παράλληλα, αυξήθηκε η δραστηριότητα του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος — εκείνου του μέρους του οργανισμού που συνδέεται με την ανάπαυση, την πέψη και την αποκατάσταση.
Με απλά λόγια, το σώμα έδειχνε να βγαίνει για λίγο από τη θέση μάχης. Και σε αρκετές περιπτώσεις αρκούσε μόνο λίγη ώρα.
Στις συνθήκες ζωής της σύγχρονης εποχής, ακόμη και όταν δεν κινδυνεύουμε, το σώμα μας συμπεριφέρεται συχνά σαν να βρίσκεται διαρκώς σε συναγερμό. Ο θόρυβος, η κίνηση, οι οθόνες, οι ειδοποιήσεις, οι προθεσμίες και οι μικρές καθημερινές εντάσεις έρχονται μία μία, ή μας επιτίθενται όλες μαζί. Και το νευρικό μας σύστημα πληρώνει τον συνολικό λογαριασμό.
Το δάσος δεν λύνει τα προβλήματα. Όμως μειώνει τον θόρυβό τους.
•❅──────✧❅❅✧──────❅•
❅✧──────❅•Η αόρατη χημεία των δέντρων
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη πιο παράξενο.
Τα δέντρα δεν στέκονται απλώς ακίνητα παράγοντας οξυγόνο. Επικοινωνούν, αμύνονται και αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους χρησιμοποιώντας χημικές ουσίες. Απελευθερώνουν στον αέρα φυσικές πτητικές ενώσεις, ανάμεσά τους ουσίες όπως το άλφα-πινένιο και το βήτα-πινένιο — μόρια που συμμετέχουν και στη χαρακτηριστική μυρωδιά του πεύκου και άλλων δέντρων.
Συχνά περιγράφονται με τον γενικό όρο phytoncides, στα ελληνικά «φυτοκτόνα». Το όνομα ακούγεται κάπως πολεμικό, επειδή αρκετές από αυτές τις ουσίες βοηθούν τα φυτά να περιορίζουν μύκητες, βακτήρια ή άλλους οργανισμούς που τα απειλούν.
Ο γιατρός και ερευνητής περιβαλλοντικής ανοσολογίας Qing Li μελετά εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια τι μπορεί να συμβαίνει όταν οι άνθρωποι αναπνέουν μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Σε μικρές μελέτες της ομάδας του, ολιγοήμερες επισκέψεις σε δάση συνδέθηκαν με αύξηση της δραστηριότητας των κυττάρων Natural Killer, των λεγόμενων κυττάρων NK.
Τα κύτταρα αυτά αποτελούν μέρος της πρώτης γραμμής άμυνας του οργανισμού. Περιπολούν, κατά κάποιον τρόπο, αναζητώντας κύτταρα που έχουν μολυνθεί από ιούς ή παρουσιάζουν μη φυσιολογική συμπεριφορά.
Σε ορισμένους συμμετέχοντες, κάποιες ανοσολογικές μεταβολές παρέμεναν μετρήσιμες τουλάχιστον επτά ημέρες μετά την επιστροφή τους από το δάσος. Σε κάποιες μετρήσεις αναφέρθηκαν αλλαγές ακόμη και έπειτα από έναν μήνα.
Άλλωστε, μέσα στο δάσος συμβαίνουν πολλά ταυτόχρονα:
Περπατάμε.
Αναπνέουμε καθαρότερο αέρα.
Ακούμε λιγότερους ή καθόλου μηχανικούς ήχους.
Βλέπουμε φυσικά σχήματα και επαναλήψεις.
Το βλέμμα μας ταξιδεύει μακρύτερα από την απόσταση μιας οθόνης.
Απομακρυνόμαστε για λίγο από την εργασία και τις υποχρεώσεις μας.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο από το αποτέλεσμα οφείλεται στη χημεία των δέντρων, πόσο στην ήπια κίνηση, πόσο στην ησυχία και πόσο στο γεγονός ότι, επιτέλους, βρισκόμαστε κάπου όπου δεν απαιτείται τίποτε από εμάς.
Πιθανότατα η παραμονή μας στο δάσος να λειτουργεί ως σύνολο.
•❅──────✧❅❅✧──────❅•
❅✧──────❅•Τι λέει η επιστήμη;
Μια μετα-ανάλυση 36 μελετών με συνολικά 3.554 συμμετέχοντες βρήκε ενδείξεις ότι το forest bathing μπορεί να μειώνει συμπτώματα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης. Τα αποτελέσματα στους φυσιολογικούς δείκτες, όπως η πίεση και οι παλμοί, ήταν λιγότερο σταθερά.
Το δάσος δεν αντικαθιστά τον γιατρό, την ψυχοθεραπεία, τη φαρμακευτική αγωγή, την άσκηση ή μια ζωή που χρειάζεται ουσιαστικές αλλαγές. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει συμπληρωματικά. Ως ένας απλός, σχεδόν πρωτόγονος τρόπος να χαμηλώνεις την εσωτερική ένταση.
Μια μελέτη του 2024 έδειξε μάλιστα ότι ένας περίπατος 40 λεπτών στη φύση δεν βελτίωσε μόνο την αίσθηση ξεκούρασης. Συνδέθηκε και με αλλαγές σε ηλεκτροεγκεφαλογραφικούς δείκτες που σχετίζονται με τον εκτελεστικό έλεγχο της προσοχής.
Ίσως λοιπόν, όταν λέμε «καθάρισε το μυαλό μου», να περιγράφουμε κάτι λιγότερο μεταφορικό απ' όσο νομίζουμε.
•❅──────✧❅❅✧──────❅•
❅✧──────❅•Πώς να επωφεληθείς
Έχω την τύχη να βρίσκομαι συχνά μέσα στα δάση των Γρεβενών. Από το κοντινό Άλσος Θεοδωρίδη, στα πλατάνια του Βενέτικου, στις βελανιδιές της Γόργιανης, στις οξιές της Βασιλίτσας, τη μαύρη πεύκη στον Όρλιακα και τη Βάλια Κάλντα. Άλλοτε με φωτογραφική μηχανή αναζητώντας τις όμορφες εικόνες τους, άλλοτε αναζητώντας την ποίησή τους, κι άλλοτε χωρίς να ψάχνω απολύτως τίποτε.
Αν ήταν να προτείνω σε κάποιον μια απλή δοκιμή του forest bathing, θα ήταν το εξής:
• Τα πρώτα λεπτά μην κάνετε τίποτε. Μην αρχίσετε αμέσως να περπατάτε, να φωτογραφίζετε ή να ελέγχετε τη διαδρομή. Σταθείτε σε ένα όμορφο σημείο του και αφήστε τον τόπο να εμφανιστεί μόνος του.
• Βάλτε το κινητό στο αθόρυβο. Όχι στην τσέπη, αν μπορείτε. Μέσα σε σακίδιο. Προσωπικά, όταν γνωρίζω πως δεν θα απομακρυνθώ πολύ, το αφήνω στο αυτοκίνητο. Η φύση δεν μπορεί να αποκαταστήσει μια προσοχή που συνεχίζει να διακόπτεται κάθε σαράντα δευτερόλεπτα.
• Περπατήστε πιο αργά απ' όσο σας φαίνεται φυσιολογικό. Δεν κάνετε πεζοπορία. Δεν υπάρχει επίδοση, προορισμός ή χρόνος άφιξης. Ακολουθήστε έναν ασφαλή δρόμο ή μονοπάτι και αφήστε το σώμα να βρει τον ρυθμό του.
• Αλλάζετε συνειδητά αίσθηση. Για λίγα λεπτά ακούστε μόνο. Ύστερα παρατηρήστε το φως. Μετά τις μυρωδιές. Αγγίξτε έναν κορμό, ένα βράχο, λίγα πεσμένα φύλλα.
• Δεν είναι υποχρεωτικό να αγκαλιάσετε κάποιο δέντρο, δεν θα προσβληθεί είτε το κάνετε, είτε όχι. Αλλά εσείς θα χάσετε αν δεν το κάνετε. Αν το κάνετε, επιλέξτε να βγάλετε παπούτσια και κάλτσες. Πατώντας ξυπόλητοι στο χώμα, αγγίξτε το πρώτα με την παλάμη σας για λίγη ώρα και μετά αγκαλιάστε το με την καρδιά σας για λίγα λεπτά. Θα εκπλαγείτε.
• Βρείτε ένα σημείο και καθίστε. Δεκαπέντε λεπτά χωρίς μουσική, χωρίς διάβασμα, χωρίς συζήτηση. Στην αρχή ίσως βαρεθείτε. Είναι αναμενόμενο. Ο εγκέφαλος που έχει μάθει να τρέφεται ασταμάτητα με ερεθίσματα θεωρεί την ησυχία έως και ύποπτη.
Δεν χρειάζεται να βρίσκεται κανείς σε κάποιο παρθένο δάσος της Ιαπωνίας. Ένα κοντινό δάσος, ένα άλσος ή ακόμη και ένα ήσυχο πάρκο μπορεί να γίνει η αρχή.
Το σημαντικό δεν είναι το μέρος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μπαίνουμε στο δάσος. Να μπεις ως φιλοξενούμενος. Να πάρεις μια βαθιά ανάσα. Και να φύγεις πιο ήσυχος.
Όλα αυτά, βέβαια, προϋποθέτουν ότι θα υπάρχουν και δάση να μας δεχτούν. Το δάσος μάς δίνει την ανάσα του. Το λιγότερο που του χρωστάμε είναι να το αφήσουμε να αναπνέει κι εκείνο.
