Από
DrmedGeorgios Zois
Η ΖΩΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΚΡΑΤΑΜΕ, ΑΛΛΑ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΝΑ ΑΠΟΧΩΡΙΖΟΜΑΣΤΕ
Κάθε στιγμή που περνά δεν προσθέτει απλώς κάτι στη ζωή μας. Αφαιρεί και κάτι άλλο. Κύτταρα, εμπειρίες, συνήθειες, σχέσεις, βεβαιότητες. Η ζωή δεν προχωρά μόνο με όσα αποκτούμε, αλλά και με όσα αποχωρίζεται.
Κι όμως, ο άνθρωπος φοβάται την απώλεια. Προσπαθεί να κρατήσει το σώμα του όπως ήταν, τις σχέσεις όπως ξεκίνησαν, τους ανθρώπους όπως τους γνώρισε και τις αναμνήσεις όπως τις αισθάνθηκε. Αντιστέκεται στην αλλαγή, λες και η σταθερότητα είναι προϋπόθεση της ύπαρξης.
Η βιολογία, όμως, λέει μια εντελώς διαφορετική ιστορία.
Η ζωή δεν είναι η διατήρηση της μορφής. Είναι η διατήρηση της λειτουργίας μέσα από τη συνεχή αλλαγή.
Στο εσωτερικό του οργανισμού μας λειτουργεί ένας αδιάκοπος μηχανισμός ανανέωσης. Κύτταρα καταστρέφονται, άλλα πολλαπλασιάζονται, πρωτεΐνες αποδομούνται και συντίθενται ξανά. Το DNA επιδιορθώνεται, οι ιστοί αναδιαμορφώνονται και το ανοσοποιητικό σύστημα απομακρύνει στοιχεία που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο τους.
Ακόμη και τα μιτοχόνδρια, οι ενεργειακοί σταθμοί των κυττάρων, υπόκεινται σε συνεχή έλεγχο ποιότητας. Μέσω της μιτοφαγίας, τα δυσλειτουργικά μιτοχόνδρια απομακρύνονται, ώστε να προστατεύεται η ενεργειακή ισορροπία του κυττάρου.
Δεν πρόκειται για μια τυχαία καταστροφή. Πρόκειται για μια οργανωμένη διαδικασία συντήρησης της ζωής.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις βαθύτερες αντιφάσεις της φύσης: για να συνεχιστεί η ζωή, πρέπει ορισμένα πράγματα να τελειώσουν.
Η απόπτωση, η αυτοφαγία, η αναγέννηση των ιστών και η αναδιαμόρφωση της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις αυτής της αρχής. Ο οργανισμός δεν επιβιώνει επειδή αποφεύγει κάθε φθορά, αλλά επειδή διαθέτει μηχανισμούς αναγνώρισης, απομάκρυνσης και αποκατάστασης της βλάβης.
Όταν όμως η ισορροπία διαταράσσεται, η ιστορία αλλάζει.
Η χρόνια φλεγμονή δεν είναι απλώς μια παρατεταμένη αντίδραση του ανοσοποιητικού. Είναι ένας μηχανισμός που μπορεί να μετατρέψει την προσπάθεια προστασίας σε παράγοντα καταστροφής. Οι ινοβλάστες ενεργοποιούνται, το κολλαγόνο συσσωρεύεται και η φυσιολογική αρχιτεκτονική του ιστού αλλοιώνεται.
Έτσι δημιουργείται η ίνωση.
Ο ιστός διατηρείται, αλλά χάνει μέρος της λειτουργικότητάς του. Η καρδιά μετά από ένα έμφραγμα αποκτά ουλή. Οι πνεύμονες σε ορισμένες χρόνιες παθήσεις χάνουν την ελαστικότητά τους. Το ήπαρ, όταν υφίσταται επαναλαμβανόμενη βλάβη, μπορεί να οδηγηθεί σε κίρρωση.
Η φύση, λοιπόν, δεν εγγυάται ότι κάθε πληγή θα επιστρέψει στην αρχική της κατάσταση. Μερικές φορές η επούλωση είναι απλώς ένας συμβιβασμός ανάμεσα στην επιβίωση και στη λειτουργία.
Αλλά η πιο εντυπωσιακή απόδειξη ότι η ζωή δεν είναι στατική βρίσκεται στον εγκέφαλο.
Για δεκαετίες θεωρούσαμε ότι ο εγκέφαλος ενηλίκων ήταν σχεδόν αμετάβλητος. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η νευροπλαστικότητα επιτρέπει τη μεταβολή των συναπτικών συνδέσεων, την αναδιοργάνωση νευρωνικών δικτύων και την προσαρμογή σε νέες εμπειρίες. Ο εγκέφαλος δεν αποθηκεύει απλώς όσα ζούμε. Μεταβάλλεται από αυτά.
Κάθε νέα εμπειρία μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Κάθε μάθηση αναδιαμορφώνει νευρωνικά κυκλώματα. Ακόμη και η μνήμη δεν είναι μια ακίνητη φωτογραφία του παρελθόντος. Κατά την ανάκλησή της μπορεί να επανασταθεροποιηθεί και να τροποποιηθεί μέσω της διαδικασίας της επαναπαγίωσης.
Δεν θυμόμαστε πάντοτε ακριβώς αυτό που συνέβη. Συχνά θυμόμαστε αυτό που ο εγκέφαλός μας έχει διαμορφώσει από εκείνο που συνέβη.
Και τότε η βιολογία συναντά την ανθρώπινη ψυχολογία.
Υπάρχουν απώλειες που μας αλλάζουν. Αποχωρισμοί που αφήνουν κενό. Προσδοκίες που διαψεύδονται. Άνθρωποι που δεν επιστρέφουν ποτέ στη ζωή μας. Κάποιες εμπειρίες ξεπερνιούνται. Άλλες ενσωματώνονται στην προσωπικότητά μας και γίνονται μέρος της ιστορίας μας.
Δεν θεραπεύονται όλες οι πληγές με τον ίδιο τρόπο. Ούτε κάθε τραύμα εξαφανίζεται επειδή πέρασε ο χρόνος.
Ωστόσο, ο άνθρωπος διαθέτει μια αξιοσημείωτη ικανότητα: μπορεί να αναδιοργανώσει τη ζωή του γύρω από όσα δεν μπορεί να αλλάξει.
Αυτό δεν σημαίνει λήθη. Σημαίνει μετασχηματισμό.
Ίσως, τελικά, η ωριμότητα να μην είναι η ικανότητα να αντέχεις τα πάντα. Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζεις τι αξίζει να κρατήσεις και τι πρέπει να αφήσεις να φύγει.
Να μην επιμένεις σε μια σχέση που έχει πάψει να υπάρχει. Να μην εγκλωβίζεσαι σε μια παλιά εκδοχή του εαυτού σου. Να μην επιτρέπεις σε μια αποτυχία να καθορίζει ολόκληρη την ταυτότητά σου.
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη μνήμη και στην αιχμαλωσία του παρελθόντος.
Και υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην επιμονή και στην άρνηση να αποδεχτείς την πραγματικότητα.
Η φύση δεν προσπαθεί να διατηρήσει το χθες. Προσπαθεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για το αύριο.
Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο μάθημα της βιολογίας για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Δεν είμαστε το σώμα που είχαμε πριν από είκοσι χρόνια. Δεν είμαστε οι σκέψεις που κάναμε χθες. Δεν είμαστε αποκλειστικά οι άνθρωποι που μας πλήγωσαν ούτε οι στιγμές που μας καθόρισαν.
Είμαστε μια διαρκής διαδικασία μεταβολής.
Και δεν χρειάζεται να κρατάμε τα πάντα για να μη χάσουμε τον εαυτό μας.
Μερικές φορές πρέπει να αφήσουμε κάτι να τελειώσει, ώστε να μπορέσει κάτι άλλο να αρχίσει.
Γιατί η ζωή δεν ζητά να μείνουμε ίδιοι. Μας ζητά να συνεχίσουμε να εξελισσόμαστε.
Και ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία να μην βρίσκεται στο να κρατάς όσα αγαπάς για πάντα, αλλά στο να μπορείς να τα αγαπάς χωρίς να απαιτείς να παραμείνουν για πάντα.
Καλημέρα!
Ιατρική και επιστημονική σημείωση: Οι βιολογικοί μηχανισμοί που περιγράφονται είναι τεκμηριωμένες διεργασίες, ενώ οι αναλογίες με την ψυχολογία και τις ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν φιλοσοφική προσέγγιση και όχι κυριολεκτική εξίσωση μεταξύ κυτταρικής ίνωσης και ψυχικού τραύματος.
Βιβλιογραφία
1. Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell. Garland Science.
2. Galluzzi L. et al. Molecular mechanisms of cell death. Cell Research, 2018.
3. Mizushima N., Komatsu M. Autophagy: renovation of cells and tissues. Cell, 2011.
4. Wynn T.A., Ramalingam T.R. Mechanisms of fibrosis. Nature Medicine, 2012.
5. Kandel E.R. et al. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
6. Nader K., Hardt O. A single standard for memory: the case for reconsolidation. Nature Reviews Neuroscience, 2009.